تعریف اداب و رسوم :
آداب و رسوم شامل شیوه های زندگی ، عادات و رسوم خاص یک ملت ، مردم و یا یک جماعت می شود. آداب و رسوم همچنین دارای ابعاد الزام و رضای عمومی شرکت کنندگان در حیات اجتماعی نیز هست.
از دیدگاه جامعه شناسی ، آداب و رسوم رایج را می توان چنین تعریف کرد:
۱. مدل های اساسی و مهم رفتار که افراد به اجبار در یک محیط اجتماعی می پذیرند.
۲. مجموع رفتارهائی که به صورت عادت در آمده اند و افراد متعلق به یک طبقه به انجام می رسانند و جامعه نیز در ترتیب ارزش های او ، برای آنان معنائی نهان قائی است. تخطی در رعایت آداب و رسوم رایج ، تقبیح افکار عمومی و در مواردی ، تعقیب افراد را با استناد به قوانین مدنی ، موجب می شود.
میتوان مراسم آیینی را نوع خاصی از گفتار و اعمال منظم دانست که از آموزههای دینی و ماورایی سرچشمه گرفته و یا برای بیان احساسات دینی و مذهبی به کار گرفته میشود و به دلیل قدمت زیادی که دارند در بیشتر موارد با سنت و تاریخ مردمان یک منطقه پیوند خوردهاند و جزئی از فرهنگ روزانه و انکارناپذیر مردم شدهاند.
فرهنگ مردم خراسان پر است از آداب و رسوم، باورها و آیینهایی که ریشه در این سرزمین دارد .
این آداب و رسوم به چند بخش اصلی تقسیم میشود،
۱_آداب رسوم مراسمات مذهبی و آیینی مثل محرم و ماه رمضان و اعیاد و ...
۲_آداب و سوم مراسمات ملی مثل نوروز و یلدا و...
آیین های مختلف باران خواهی نمونه ای از آن است.
۱_نماز و دعای طلب باران در زیر آسمان بعد از سه روز روزه یکی از رسومی است که نه تنها در خراسان بلکه در تمامی کشور و حتی خارج از کشور برای درخواست باران برگزار می شود.
۲-همچنین پختن آش محلی و بلغور جهت آمدن باران
۳_شعر خوانی کودکانه با حمل عروسک بر در منازل جمع آوری کمک و صدقه ،
چولزقک عروسکی چوبی به شکل «بعلاوه» بوده که بر آن لباس می پوشانده و بچه ها به طور دسته جمعی می خوانده اند:
چولزقک بارون کن/ بارون بی پایون کن/
گندم به زیر خاکه/ از توشنگی هلاکه/
گل های سرخ لاله/ از توشنگی مناله/
۴_آتیش دادن کله الاغ
بعضی از باورها و خرافات
باورهای عامیانه :
1- اگر استکان ها ردیف شوند ، قند در داخل استکان چای بیفتد و یا کف پای فردی بخارد برایش مهمان می آید .
2- موقع رفتن به سفر نباید از درب خانه به عقب برگشت .
3- اگر فردی الاغی در خواب ببیند برایش خبر می آید.
4- کلاغی که آواز می خواندcenter آنرا بد یمن می دانند.
5- گردش پروانه به دور چراغ را روح مرده می دانند.
6- آب ریختن به پشت سر مسافر را بدان معنا می دانند که زود برگردد.
7- برای جلو گیری از چشم زخم دعا و مهره سبز به افراد می بندند.
8 – بر بالای درب ورودی برخی از منازل اسپند یا پوست تخم مرغ آویزان می کنند.
9- اگر کسی بدون تقاضا آبی به برسد می گوید آب نطلبیده مراد است و به آرزویت خواهی رسید.
10- اگر کودکی مرتباً انگشت خود را بمکد و یا با آن بازی کند می گویند برادر یا خواهر دیگری می خواهد
11- مسافرت پیش از شبهای برات را خوش یمن نمی دانند .
12- سوت زدن با دهان را به معنای صدا زدن شیطان می دانند.
13- اگر مورچه های پردار بصورت دستجمعی از لانه خود بیرون بیایند باران خواهد آمد .
14- اگر در شب عروسی باران ببارد رزق و روزی عروس و داماد فراوان می شود .
15- اگر عنکبوت به سرعت تار ببندد نشانه دگرگونی هواست.
16- اگر در تابستان زیاد باد باشد در زمستان باران بیشتری خواهد آمد.
17- موی سر نوزاد را که برای اولین بار اصلاح می کنند باید هم وزن آن پول و یا نقره بدهند.
باورهاي عاميانه در باره ازدواج
- وقتي داماد به داخل اتاق عروس مي آيد معتقدند كه هركدام زودترپاي ديگري را لگد كند درطول زندگي حرفش برديگري رجحان خواهد داشت.
- جلوي پاي عروس وداماد گوسفند قرباني مي كنند وازخون آن به كف پاي يا كفش عروس يا داماد مي مالند تا خوشبخت شوند.
- درگذشته وقتي عروس وداماد را به حجله مي بردند، دست راست وپاي راست داماد را مي شستند وآب آن را به نيت سفيد بختي برسردرمنزل يا چهارگوشه خانه مي پاشيدند.
- پوشيدن لباس سياه را درمراسم عروسي نشانه دشمني وبديمني مي دانند.
باورهاي عاميانه در باره زایمان
- براين باورند كه تا روزدهم زائو نبايد تنها بماند.
– وقتي ناف بچه مي افتد آنرا درسردر خانه مي گذارند تا به اصطلاح بچه «ناف د سردر» باشد يعني روزي داشته باشد وهروقت سفره پهن شد وارد شود.
- اگرموقع زايمان پسربچه ختنه كرده متولد شود بايد مؤذن اذان دهد.
- بستن دعا به بازوي زن زائو وقرباني كردن گوسفند به هنگام زايمان رايج است.
- برخي براين باورند كه اگربچه دوپايش را روي هم مي گذارد يعني چل دارد.
– دربرخي نقاط نزد آخوند روستا رفته تا دعايي بنويسد ودعا را درآب انداخته، آب آن را به زن زائو مي دهند.
یلدا تشکیل شده از چله ی بزرگ و چله ی کوچک.چله ی بزرگ از آغاز دی ماه است تا دهم بهمن که چهل روز تمام ادامه می یابد. چله ی کوچک از دهم بهمن ماه است تا بیستم اسپند و از آن جهت چله ی کوچک گویند که از شدت سرما کاسته می شود.
یلدا برابر است با شب نخست جدی و شب هفتم دی ماه جلالی و شب بیست ویکم دسامبر.
شب یلدا،چون طولانی ترین شب سال است ،نزد ایرانیان نحس شمرده می شود.جهت رفع این نحوست،آتش می افروختند،گرد هم جمع می شدند،خوان ویژه می گستردند و هرآنچه میوه ی تازه ی فصل ومیوه های خشک داشتند،در سفره می نهادند.این سفره جنبه ی دینی داشت و مقدس بود.از ایزد خورشید و روشنایی، برکت می طلبیدند تا زمستان را به خوبی و خوشی به سر آورند. میوه های تازه و خشک و چیزهای دیگر در سفره،تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت در پیش داشته باشند. تمام شب را با بیدار ماندن و روشن کردن آتش در کنار یکدیگر می گذراندند تا به خورشید یاری دهند که دوباره متولد شود و اهریمن فرصت دژخویی و تباهی نیابد.
اداب و رسوم عید نوروز
نوروز بزرگترين جشن ملى ايرانيان است. کهنترين جشنى که از آغاز سال را دربرمىگيرد. جشن رستاخيز طبيعت و تجديد زندگى است. جشن حرکت و جنبش و تکاپو و کار است. جشن طبيعت است. عيد نوروز و گرامى بودن آن نزد ايرانيان بسيار قديمى و کهن است چنانچه پيدايش آن را به جمشيد نسبت دادهاند. جشن آغاز سال و تجديد زمان و تجديد حيات و آفرينش است که برگزار مىشود.
مراسم و آدابى که روزهاى پيش از جشن نوروز و مهرگان و روزهاى پس از آن انجام مىگرديد افروختن آتش براى راندن ارواح خبيثه و شياطين و نيز دود کردن اسفند و کندور و صمغ و گياهان ويژه براى استمرار سلامتى و تندرستى بودهاند.
يکى از مراسم سال نو که در آخرين روزهاى سال انجام مىشد يادکرد از مردگان و بزرگداشت ارواح درگذشتگان و اهداى نذور و صدقات و خيرات براى آنان است و بلافاصله در نخستين روز بهار مراسم سور و سرور و شادى و جشن آغاز مىشد.
هفت سين به موجب شمارش هفت امشاسپندان (فرشتگان) در خوان نوروزى قرار مىگيرد.
به طور کلى کسى که وارد خانه مىشود بايد خوشقدم باشد و بگويد: صد سال به اين سالها برسيد. در صورتى که خود صاحبخانه خوشقدم باشد، بايد از در خانه بيرون برود و برگردد. هر کسى در اين روز شادى و خرمى بکند تا سال ديگر به او خوش خواهد گذشت.
قرآن و آداب و رسوم ايرانيان
با ظهوراسلام و ورود قرآن کريم در جامعه ي ايراني و حضور آن در زندگي مردم، بسياري از رسم ها و آداب ايراني، رنگ و بوي قرآني به خود گرفتند. قرآن کريم، تأثيرات شگرفي را در اين وادي از خود بر جاي گذاشته است. اين کتاب آسماني، بسياري از آداب و رسوم آن جامعه را به صورت بنيادي، تغيير داده و برخي از سنت ها را تعديل کرده است.
تأثير قرآن بر فرهنگ عامه ي ايران را مي توان در زمينه هاي متفاوتي چون آيين ها، سنت ها، معاشرت ها، داد و ستدها، مثل ها و متل ها، دعاها و نفرين ها و سوگندها و… جستجو و بررسي کرد.
ویژگیهای مراسم آیینی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. در انجام دادن هریک از این مراسم ها، تن انسان و اشیا، با مهارت و استادی خاصی به کار گرفته میشود، مانند : سینه زنی، نخل گردانی، زنجیر زنی.
۲. مردم در طول مراسم، «بر هم کنش» یا تاثیر متقابل دارند و این گونه مراسمها اغلب، باعث تشدید این برهم کنشها میشود.
۳. در هر رسم غالبا اشیاء مختلفی به کار برده میشوند که معمولا جنبه نمادین دارند و گاه تمام مراسم، حول همان عنصر نمادین میچرخد، مانند: صلیب، علم و نخل.
۴. ادبیاتی که در مراسم آیینی به کار گرفته میشود، معمولا از نوع خاص بوده و با ادبیات رسمی مردم متفاوت است.
۵. مراسم آیینی غالبا با زمان و مکان خاص ارتباط و پیوند دارد، مانند: محرم، کریسمس، عید پاک.
۶. تحذیر و اجتناب، از عناصر رایج مراسم آیینی است، به طوری که مردم به هنگام اجرای این گونه مراسم ها، از اعمال و گفتار خاصی دوری میکنند و به اشیاء خاصی تمسک میجویند. این گونه پرهیزها و اجتناب ها، مفهوم و موقعیت مراسم را تشدید میکند و بدان حالت تقدس بیشتری میبخشد، مثل : ترک شیرینی و جشن و موسیقی و... در ایام تاسوعا و عاشورا و شبهای قدر.
۷. موضوعات غیرتجربی و موجودات فوق طبیعی، زمینه بسیاری از این مراسمها را تشکیل میدهند. این که این موضوعات و موجودات، نمادهای خدا پنداشته میشوند یا موضوعاتی هستند که در پس آنها حقیقت و واقعیتی نهفته است، به نقش اصلی آنها در گرایش دادن احساسات و عواطف شرکت کنندگان، به ماورایی بودن مراسم و حضورشان در محضر خداوند و نظارت روحهای مقدس و متعالی بر میگردد. با این حال، مراسم، ممکن است ظاهری کاملا دنیوی داشته باشد، مثل مراسم شب برات، که با پختن و خیرکردن حلوا و حضور بر مزار مردگان در شب جمعه آخر سال شمسی، همراه است.
فرهنگ نذری دادن، فرهنگ عجیب و غریبی نیست که صرفا در میان ایرانیان متداول باشد. در میان پیروان سایز مذاهب مثل مسیحیان نیز فرهنگ نذری دادن، دیده میشود. حالا شاید اسم دیگری را بر روی آن قرار میدهند. به هر حال، یکی از فرهنگهای جالب و نیکو در میان اقوام ایرانی، فرهنگ نذری دادن است.
نذری در واقع یک غذا یا نوشیدنی به صورت شربت یا خرما یا شیرینی یا هر نوع غذایی است که ایرانیان در مراسم مذهبی طبخ کرده و آن را به صورت رایگان در میان شمار زیادی از مردم توزیع میکنند. چه دریافت کننده نذری، آشنا باشد چه آشنا نباشد. چه دارا باشد، چه نباشد. چه فقیر باشد، چه ثروتمند باشد. چه مسلمان باشد، چه مسلمان نباشد. چه مسیحی باشد، چه اصلا هیچ دین و مذهبی نداشته باشد.
حنا گذاشتن
از دیگر رسوم جالب و شاید عجیب و غریب از دید عدهای، فرهنگ حنا گذاشتن باشد. از رسوم عجیبی است که شاید این روزها کمتر آن را ببینیم. البته در مراسمی به نام حنابندان رایج است. بر اساس این رسم، خانواده و آشنایان آقاداماد یا شاهداماد، همراه با سینی بزرگ مسی که به صورت زیبایی تزیین شده است، به منزل عروس رفته و پس از رقص و پایکوبی، مقداری از حنا را در کف دست همدیگر قرار میدهند. سپس دست یکدیگر را میگیرند.
گاها هم سینی تزیین شده با کله قند و میوه و نقل و شیرینی را تحویل میدهند و تمام.
دود دادن اسپند
خواه اول سال باشد خواه آخر سال، خواه اول ماه باشد خواه آخر ماه، خواه مهمان عزیزی داشته باشید خواه نداشته باشید. فرهنگ اسپند دود کردن، بخشی از فرهنگ عجیب ما ایرانی ها است. معتقدیم که چشم بد را دور میکند. حال چشم بد دقیقا چیست و نظر علم درباره چشم بد و چشم خوب چیست، بماند...باور و اعتقادی است که ایرانیان به خصوص مادران دارند تا فرزندان دلبند آنها چشم نخورد. اسپند، گیاه بومی آسیایی است و خواص درمانی دارد و در طب سنتی به آن تاکید شده است.
سلام، خوش آمدید.