صومعه و مسجد دستکند مزار
صومعه دستکند مزار
مقدمه:
بسم الله الرحمن الرحیم
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ)«سوره حج آیه ۴۰»
(..و اگر خداوند بعضى از مردم را به وسيله بعضى ديگر دفع نكند، ديرها و صومعه ها، و معابد یهود و نصارى، و مساجدى كه نام خدا در آن بسيار برده مىشود، ويران مىگردد...)
روستای مزار بجستان یکی روستاهای پرجاذبه خراسان است که بهواسطه زیباییهایش گردشگران بسیاری را به خود جذب می کند. یکی از زیباییهای این روستا مسجد دستکند وصخره ای روستا- که اهالی از قدیم به آن صومعه می گفته اند،- می باشد.
صومعه نیایشگاهی زیرزمینی است که در دل صخره بنا شده است. این اثر در تاریخ ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۸۲۵۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
صومعه مزار ،معنا شناسی و تعاریف:
صومعه را اینگونه تعریف کرده اند:
صومعه. [ ص َ م َ ع َ ] ( ع اِ ) عبادت خانه ترسایان و نصاری که سر آن را بلند و باریک سازند. ( غیاث اللغات )جای عبادت. ( ترجمان علامه جرجانی ).
صَوْمَعَه به معنای دیر است. صَوامِع جمع صومعه، دیر راهبان نصاری است که در صحراها و کوهها ساخته و در آن عزلت گزیده و عبادت میکردند.(لغت نامه دهخدا)
عبادتگاه راهب در بالای کوه.(فرهنگ عمید)
و...
معرفی بیشتر صومعه ومسجد دستکند مزار:
معماری دستکند که علیرغم قدمت و سابقه استفاده بشر از آن، هنوز بسیار ناشناخته مانده است، یکی از مباحثی است که در دهههای اخیر با توجه بیشتر به تعامل انسان با طبیعت در بحثهای میراثی بهویژه مناظر فرهنگی، روز بهروز از اهمیت بیشتری برخوردار شده و مطرح میشود. این معماری که برخلاف معماری متعارف از روی هم قراردادن مواد و مصالح شکل نمیگیرد، بلکه از کندن حجم پر( کوه، صخره، زمین) حاصل میشود، با رفع نیازهای خود کمترین آسیب و تغییر را در بستر و منظر طبیعی پیرامون ایجاد کرده است. بنابراین در زمانهایکه بحران انرژی و تخریب طبیعت یکی از جدیترین چالشهای حال حاضر است و حفظ بستر زیست محیطی در دستور کار کشورها قراردارد، توجه به این نوع از معماری و اصول بهکار گرفته در آن میتواند در این خصوص بسیار مفید افتد.
در دامنه تپه اي طبيعي در پنج کيلومتري بجستان و در شرق روستاي مزار ( ۳۴°۲۹′۲۶٫۶″ شمالی ۵۸°۷′۳۲٫۷″ شرقی)
اثر با ارزشي واقع است که در دل تپه حفر شده و قلعه ای نیز برفراز اين عارضه ساخته شده که بعنوان پناهگاه براي ساکنين مورد استفاده قرار می گرفته است .
بنابر نظر بزرگان روستا صومعه و مسجد دستکند مزار در آغاز غار طبیعی بوده که بعدها توسط اهالی گسترش پیدا کرده است.
اين اثر در دوران اسلامي با تغییراتی به عنوان شبستان ،زاويه و صومعه مسجد قدیمی روستا به کار رفته است.
فضاي داخلي اين محل همانند ديگر دخمه ها و پناهگاه ها در ميان صخره ها (تروس) و خاک هاي فشرده تپه حفر شده و شامل تعدادي ستون چهارضلعي و مستحکم با تاقها و فضاهايي وسيع است.
فضا با کاه گل ، و گچ در چندین لایه در طول تاریخ پوشیده شده است که در بعضی از جاها میتوان بخوبی لایه های مختلف را ملاحظه کرد.
در ورودی این مکان میتوان جاکفشی ها و دو منبر و دو محراب کنده شده در صخره و تاقچه های کتاب و رواق های نامگذاری شده به اسم بانیان و سازندگان در طول تاریخ را بخوبی مشاهده نمود.
(رواق وصوفه حاج حسین ، صوفه سید ابراهیم ، صوفه ملاعلی، عباس و ...)
این مكان بسیار تاریك بوده و هیچ روزنه ای برای گرفتن نور از خارج در آن تعبیه نشده است و دارای دو ورودی می باشد که در اصل دوغار با میلیون ها سال قدمت بوده اند که به همت مردم در طول تاریخ گسترش پیدا کرده و به هم متصل شده است.
ورودی اولیه صومعه دالانی است به عرض یك و نیم متر و به طول هفت و ارتفاع دو متر كه به فضای بازتری منتهی می شود كه مساحت آن حدودا دویست متر مربع می باشد و سه پایه یا ستون قطور سنگی در وسط آن قرار دارد كه شكل هندسی مشخصی را نمی توان برای آن در نظر گرفت.
اهالی روستا به این مكان صومعه می گویند و اینکه چرا این نام را برای این مکان در نظر گرفته اند هنوز کاملا مشخص نیست .بنابر نظر برخی مورخین با توجه به نشانه های صومعه گمان می رود این مكان در دوران پیشین معبد مهری بوده است، که می تواند به زمان هخامنشیان و حتی پیش از آن مربوط باشد ، البته برای اثبات این مدعا با توجه به قرائن احتیاج به ادله بیشتری می باشد.
با توجه به نوع صخره و شیوه ساخت ، این بنا در زمستان بسیار گرم و در تابستان بسیار خنک می باشد و دارای دو قسمت زنانه و مردانه می باشد ،همین ویژگی ها و سادگی بنا باعث شده سالیان سال محل عبادت و مراسمات مختلف فرهنگی مذهبی روستائیان قرار بگیرد.
متاسفانه در سالیان اخیر ،این اثر با بی مهری های فراوان از طرف مردم و مسئولین مواجه گردیده است.
ورودی مجموعه هم بدون هیچ معرفی و راهنمایی در شأن این اثر ملی نیست .
درب معمولا بسته و خود اثر هم رهاشده و کاربری خاصی الان ندارد.البته هنوز هم گاهگاهی جلسات و مراسماتی مانند اعتکاف و جلسات قرآن و... در این مکان برگزار میشود و همچنان میزبان بازدیدکنندگانی است که با گشت و گذار در آن روحشان جلا پیدا میکند.
این اثر در فروردین سال۱۳۸۲ با شماره۸۲۵۰۲۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شایان ذكر است پرونده صومعه مزار به همراه نه پرونده دیگر به عنوان آثار معماری دستكند جهت ثبت در فهرست میراث جهانی یونسكو تهیه شده و برای ثبت جهانی در دست اقدام است.
به امید توجه بیشتر.
کارهایی که جهت احیا این بنا ضروری بهنظر میرسد :
۱ـ تعمیرات اصولی مثل تعویض درب ورودی و تابلو گذاری و نورپردازی رنگی داخل رواق ها و نظافت بیشتر
۲ـ تهیه مستند ، تابلو گذاری، تبلیغات و معرفی بیشتر
۳ـ برگزاری بیشتر مراسمات فرهنگی مذهبی توسط اهالی و مسئولان روستا
۴ـ تبدیل قسمتی از صومعه به مکان های فرهنگی مثل موزه و کتابخانه و....
۵ـ لایه برداری و مطالعات باستانشناسی بیشتر
و...
بامدادی که تفاوت نکند لیل و نهار
خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار
صوفی از صومعه گو خیمه بزن بر گلزار
که نه وقتست که در خانه بخفتی بیکار
این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود
هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار
کوه و دریا و درختان همه در تسبیحاند
نه همه مستمعی فهم کنند این اسرار.
.....................
ادامه
آیا صومعه مزار معبد مهری است ؟
معماری دستکند به دلیل دربرداشتن ویژگیهای باستانشناختی و هنر اقوام ایرانی در پیوند با طبیعت، همچنین استفاده بهینه از توانمندیهای بومی در شناسایی تحولات تاریخی ایران بسیار مهم و شایسته پژوهش است.
ساختارشناسی صومعه مزار ، و سایر دستکندهای تاریخی اعم از نوع کاربری و معماری (مذهبی عبادی ،سکونتگاهی، دامپروری، مخفیگاهی، دفاعی و امنیتی، تدفینی و ذخیره گاهی و....)، به عنوان میراث فرهنگی ملموس؛ و چگونگی هنر بومی و سنتهای مردمان این منطقه به عنوان میراث فرهنگی ناملموس؛ بسیار قابل توجه است.
صومعه دستکند مزار
در دامنه تپه ای طبیعی درروستای مزار ، پنج كیلومتری بجستان، در حاشيه شرقي گورستان ، وزیر قلعه در دل تپه دالان تنگي حفر شده که بسيار تاريك بوده و هيچ روزنه اي براي گرفتن نور از خارج در آن تعبيه نشده است. بعد از دالان تنگ وارد محوطه بازتري مي شويم كه مساحت آن صد و هشتاد مترمربع مي باشد و در وسط آن سه ستون قطور قرار گرفته است.
بسیاری از مردم علاقه دارند که از آثار تاریخی دیدن کنند و وقتی کسی وارد یک دستکند میشود باید چندین متر زیر زمین برود و از راهروهای تاریک و باریک عبور کند. این فضای وهمانگیز برای هر کسی جذابیت دارد و فکر میکنم اگر معرفی خوبی صورت بگیرد قطعاً دستکندها میتوانند مکانهای پربازدیدی برای توریستها باشند.
در دستکندها نوع تزئینات و فرم خاص وجود نداشته و تلاش بر این بود از حداکثر فضا با حداقل تغییرات استفاده شود سخت میتوان تعداد دقیق و تاریخگذاری آنها را بدست آورد.
تفاوت معماری دستکند با سایر معماریها در این است که حتی در زلزلهها هم مقاوم است، به همین دلیل در دورههای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد. حتی لازم است بدانید قدمت معماری دستکند به قدمت انسان برمیگردد.
در کشورهای دنیا سایتهای برجستهای در حوزه دستکندها در فهرست میراث جهانی قرار دارد که میمند در ایران جزء اولین آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو است و در فهرست آثاری که ثبت ملی شده اند نیز آثاری داریم که دستکند هستند.
صومعه دستکند مزار از جهت قدمت ، گونه شنـاسی، کاربـری، ساختـار ، از یک سو؛ و از جهت هنرهای بومی معماری و ادوار گوناگون تاریخگذاری شده برای آن از سوی دیگر؛ منحصربه فرد بودن، شاخصها و... قابلیت جهانی شدن را داراست و حفاظت از آن ضروری به نظر می رسد.
عده ای اين مكان را معبد مهری میدانند. که با توجه به معبد مهري بودن اين مجموعه مي تواند به زمان هخامنشيان و حتي پيش از آن مربوط باشد.
در جوار معبد زيرزميني ، خندق بزرگ ، گورستان قدیمی ، قلعه دختر ق و بافت قدیمی روستا نيز وجود دارد كه هر کدام در دل خود تاریخ و رازهایی نهفته دارند.
با وجود ناشناخته ها از معبد مهر و كم توجهي ها به اين اثر فاخر تاريخي، هنوز اين مکان نشان از تاريخچه بسيار غني اين سرزمين تاريخي دارد.
معابد مهری
مهرابهها نیایشگاههای مهرپرستان در دنیای باستان بودهاست. مهرپرستی دینی "هندوایرانی" و "سکایی" بوده که پرستش خورشید (ایزد) ها از اجزای اصلی آن بهشمار میرفتهاست. دینی که از ایران در دورهای نیز به امپراتوری روم رخنه کرد.
به پرستشگاههای مهرپرستان مهرابه یا میترائیوم گفته میشود. ساختمان مهرابهها از یک ورودی، سپس دهلیز درونی که به سه راهرو منتهی میشد تشکیل شده است. تالار روبرویی بزرگ بوده و تالار اصلی معبد بوده است. دو راهرویی که در سمت چپ و راست قرار داشتند تنگتر بوده و سقف آن هم کوتاهتر است. مهراب بالای تالار اصلی قرار میگرفت و عبارت بود از گودی اندکی در دیوار که نقش مهر (و گاهی مجسمه او) در حال کشتن گاو در آن دیده میشد کوتس و کوتوپاس نیز در دو سوی او دیده میشدند. در دو طرف تالار اصلی نیمکتهایی سنگی قرار میدادند.
روشنی مهرابهها از روزنههای کوچک سقف یا پنجرههای باریک تأمین میشد، بهطوریکه فضای مهرابه تقریباً تاریک بود و این برای آن بود که حالت اصلی غار حفظ شود.
در آیین مهر، مهر تنها نماینده ی خداوندگار جهان هستی به حساب می آید و نماینده ی او در آسمان و زمین مهر یا خورشید بوده است و فرشتگان آن هفت سیاره محسوب میشدند. آب حیات که در غاری ظلمانی قرار داشت و هر کس جرعه ای از آن مینوشید به عمری جاویدان دست می یافت، غار های آیین مهر را به یاد می آورد.
مِهرپرستی یا آیین مهر یا میترائیسم یک آیین ایرانی بود که بر پایه پرستش «میترا» (در پارسی میانه «مهر») بنیان نهاده شد. میثرِه یا مهر از ایزدان کهن ایرانی است که در ایران باستان، از دوران پیش از آیین زرتشت تا پایان دوران ساسانی، به عنوان ایزد عهد و پیمان، روشنایی، جنگاوری، پاکی و ناآلودگی مورد پرستش بوده است. میترائیسم برداشت رومیان از مهرپرستی بود که اسرار میترائی نیز نامیده میشود. میترائیسم در زمان اوج گستردگی جهانی خود در سدههای دوم و سوم میلادی از هندوستان تا انگلستان و اسپانیا پیروانی داشت.
تصور بر آن بوده که مهر در یک غار گاو را که به اعتقاد مهرپرستان منشأ به وجود آمدن آفرینش است کشته و از گوشت و خون آن گاو گیاهان وموجودات به وجود آمدهاند پس به همین دلیل اعمال و مناسک خود را که از مهمترین آنها قربانی کردن گاو بود در غار انجام میدادند.
معبد مهری یا مهرابه به ساختمان مذهبی مهرپرستان گفته میشود. این واژه از دو کلمه مهر و آبه ساخته شدهاست. آبه به معنی مکان و«جای گود» است و مهر هم به معنای ایزد روشنایی و خورشید که در کل واژه مهرآبه به معنای مکان مهر و «گودی خورشید» میشود.
پیروان میترائیسم رومی، برای پاگشایی، همچون آیین ایرانی میبایست مناسکی مشتمل بر درجاتی هفتگانه را طی کنند. این آیینها در غارها یا معابدی زیرزمینی و غارمانند به نام میترائیوم اجرا میشد.
در معبد مهری میتراس معمولاً به شکل مردی در حال قربانی کردن گاو نر تصویر میشد که اشخاص و همچنین حیوانات دیگری او را همراهی میکردند. مجموعهٔ این نمادها به نشانههای ستارهشناسی، مانند اجرام آسمانی و صور فلکی تعبیر شده، «تاروکتونی» (گاوکُشی) نامیده میشود
مهرابههای غاری
در جاهایی که غار طبیعی وجود داشت از همین غارها برای نیایش استفاده میشد. مهرابه هادر بیشتر دورانها به صورت معابد پنهانی بودند؛ و دور از شهرها و گذرها ساخته میشد.
مهرابههای زیرزمینی
در جاهایی که غار طبیعی وجود نداشته زمین را به مانند غاری میکندهاند. مهرابههای زیر زمینی در عمق و انتها توسعه زیادی پیدا نکرده بود.
مهرابههای روزمینی
در جاهایی که امکان کندن زمین نبودهاست یا این که آب روان در آن جاری بوده سعی میکردند که مهرابه را نزدیک آب روان بسازند.
در ورودی مهرابه را بیشتر به سمت شرق میساختند. ساختمان مهرابهها از یک ورودی سپس دهلیز درونی که به سه راهرو منتهی میشد تشکیل شدهاست. تالار روبرویی بزرگ بوده و تالار اصلی معبد بودهاست. دو راهرویی که در سمت چپ و راست قرار داشتند تنگتر بوده و سقف آن هم کوتاهتر است. مهراب بالای تالار اصلی قرار میگرفت و عبارت است از گودی اندکی در دیوارکه نقش مهر (و گاهی مجسمه او) در حال کشتن گاو در آن دیده میشد دو مهربان نیز در دو سوی او دیده میشدند. در دو طرف تالار اصلی نیمکتهایی سنگی قرار میدادند.
روشنی مهرابه از روزنههای کوچک سقف یا پنجرههای باریک تأمین میشد، به طوری که فضای مهرابه تقریباً تاریک بود؛ و این برای آن بود که حالت اصلی غار حفظ شود. مهرابهها را کوچک میساختند به طوری که مهریان تنگ در کنار هم قرار گیرند. دیوارههای مهرابههای اروپا از نقاشیهای دیواری آیین مهر پر است.
مهرابههای بازمانده
در اروپا بیشتر مهرابههایی که مخفی نبودند به کلیسا تبدیل شدند یا در واقع روی بقایای آنها کلیسا ساخته شد. در ایران نیز بسیاری از مهرابهها به کلیسا، مسجد، آتشکده، امامزاده، خانقاه، قدمگاه و… تبدیل شدهاند.
مهم ترین معابد مهری بازمانده در ایران مهرابه نرسه در سفیدشهر و معبد مهری مراغه هست که جزء مهرابه های زیرزمینی به شمار می روند و بنای فوق العاده زیبایی دارند.
در ایران معابد مهری وجود دارد مثل معبد مهری مراغه و... ،اما اینکه صومعه مزار معبد مهری باشد با توجه به قرائن بسیار بعید مینماید و احتیاج به بررسیهای تاریخی بیشتری دارد.
منابع:
1-مقاله مهر پرستی در دانشنامه ایرانیها و ویکی پدیا
2-ورمازرن، مارتین، آیین میترا، چشمه ۱۳۸۳
3-حامی، احمد، بغ مهر ، ۲۵۳۵
۴ـ برزگر ، علی، گذر از سرزمین ایزد ، نشرژرف ، ۱۳۷۴
۵- مجتبوی حسین ،جغرافیای تاریخی گناباد: پژوهشی در جغرافیای تاریخ گناباد، کاخک، بجستان و بیدخت نشر مرندیز ۱۳۷۴
۶- تاریخ شفاهی و مصاحبه با اهالی روستا
سلام، خوش آمدید.